İzmir Büyükşehir Belediyesi çatısı altında, daha adil, eşit ve kapsayıcı bir kent için çalışmalar yürüten ve geleceğe yönelik vizyon oluşturan İzmir Planlama Ajansı (İZPA) uzman ekipleri, ekonomik krizin mevcut durumuna ışık tutan kapsamlı bir rapor hazırladı. Veriler, “Mercek İzmir – İyi Olma Hali: İzmir’de Barınma Hakkı Politika Notu” başlığıyla kamuoyuna sunuldu.
Raporda; fiziksel, zihinsel ve sosyal açıdan sağlıklı bir yaşam ortamı oluşturmak amacıyla faaliyetlerin yoğunlaştırılması gerektiği vurgulandı. Bu kapsamda doğayı gözeten, güvenli, dayanışmacı ve birbirine bağlı toplulukların yaşadığı bir İzmir için güçlü bir zemin hazırlanmasının önemine dikkat çekildi.
İyi olma halinin merkezinde barınma var
Çalışmada “iyi olma hali” kavramına açıklık getirilirken; temel ihtiyaçların karşılanabilmesi, güvenli ve tatmin edici bir yaşam sürdürülebilmesi ile bireylerin gerekli ekonomik, sosyal, ekolojik ve mekânsal koşullara sahip olması gerektiği vurgulandı. Barınmanın ise iyi olma halinin en belirleyici bileşenlerinden biri olduğuna özellikle dikkat çekildi.
Raporda barınma, yalnızca bir konutta yaşamak olarak ele alınmadı; konutun erişilebilir, uygun fiyatlı, kapsayıcı, dayanıklı ve nitelikli olmasının hayati önem taşıdığı belirtildi. Ayrıca konutun bulunduğu çevre, sosyal donatılara ve kentsel hizmetlere erişim imkânları ile çevreyle kurduğu sürdürülebilir ilişkinin de barınmanın ayrılmaz bir parçası olduğu ifade edildi.
Son dönemde yaşanan konut krizi ve ev sahibi-kiracı anlaşmazlıklarına da değinilen araştırmada; konutların iklim koşullarına karşı yeterli izolasyona sahip olması, sosyal içermeyi destekleyen bir yerel çevre sunması gibi pek çok unsurun iyi olma halinin merkezinde yer aldığına işaret edildi.
Konut harcamalarında İzmir Türkiye’de ikinci sırada
Ayrıca uygun fiyatlı barınma için ayrılması gereken kira bütçesinin hanehalkı net gelirinin yüzde 30’unu aşmaması gerektiği belirtildi. Bu oranın; barınma maliyetlerinin hane bütçesi içinde sürdürülebilir düzeyde kalabilmesi ve gıda, sağlık, eğitim ile ulaşım gibi diğer temel ihtiyaçlara yeterli pay ayrılabilmesi açısından uluslararası literatürde yaygın biçimde kullanılan bir referans değer olduğuna vurgu yapıldı.
Uygun fiyat kriterinin elverişli barınma hakkının temel bir bileşeni olduğunun altı çizildi. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) Bölgesel Satınalma Gücü Paritesi’ne göre konut harcamalarında en yüksek endeks değerine sahip ilk 10 bölgeye de değinildi. İzmir 143,9 ile 147,3’lük endekse sahip İstanbul’un ardından ikinci sırada yer aldı. Aydın, Denizli, Muğla 122,7’lik endekslerle üçüncülüğü paylaştı. Ankara 121,6’lık endeksle listede dördüncü sırada kaldı.
İlçelerde yaklaşık iki kat kira artışı yaşandı
Raporda, barınma giderlerinin İzmir’de yaşam maliyetini belirleyen başlıca unsurlardan biri hâline geldiği de ortaya konuldu.
Raporda ayrıca, 2025 yılı itibarıyla iki asgari ücretle çalışan yetişkinden oluşan dört kişilik bir hanenin aylık toplam gelirinin 44 bin 208 TL olduğu bilgisine yer verildi. Barınma hakkı kapsamında belirlenen yüzde 30’luk kira kriteri üzerinden yapılan değerlendirmede, kira için ayrılabilecek azami tutarın 13 bin 262 TL olduğu ifade edildi.
Bu çerçevede çalışmada, İzmir’in 11 merkez ilçesinde 100 metrekarelik bir konutun ortalama kira bedelinin 25 bin 820 TL seviyesine ulaştığı belirtildi. Söz konusu veriler, merkez ilçelerde barınma giderlerinin uygun fiyatlı barınma kriterinin yaklaşık iki katına çıktığını ortaya koydu.
Metrekare bazında kira bedelleri incelendiğinde Güzelbahçe ve Narlıdere gibi ilçelerin öne çıktığı görüldü. Buna karşın, daha düşük gelirli hanelerin yoğunlaştığı Karabağlar ve Bayraklı gibi ilçelerde dahi barınma maliyetlerinin kira/gelir oranı bakımından yüzde 30’luk uygun fiyatlılık sınırını aştığı tespit edildi.
Son 7 yılda baş döndüren artış
Raporda 2018-2025 yılları arasında da 100 metrekarelik bir konutun kira değişim oranı üzerinden analiz yapıldı. Buna göre Narlıdere’de 23 kat, Güzelbahçe’de 21 kat, Karşıyaka ve Balçova’da 20 kat kira artışı yaşandı.
Sonuç olarak, 2018–2025 yılları arasında İzmir’de barınma konusunun, yaşamın diğer temel ihtiyaçlarıyla olan ilişkisi nedeniyle bireylerin iyi olma hâlini doğrudan etkileyen en kritik yapısal sorunlardan biri hâline geldiği görüldü. Mevcut gelir düzeylerinin, özellikle asgari ücretli ve sabit gelirli haneler açısından barınma hakkına fiilen erişilmesi güç bir duruma dönüştürdüğü tespit edildi. Barınma maliyetlerindeki artışın yalnızca bireysel refahı değil; kentte sosyal adalet, mekânsal bütünlük ve yaşam kalitesi üzerinde de belirleyici etkiler yarattığı gözlemlendi.
